Jugoslovenska štampa, frontovski bilteni i arhivska građa interbrigada (1936–1939)

Iza vojne istorije jugoslovenskih dobrovoljaca u Španskom građanskom ratu — merene kroz rovove Univerzitetskog grada u Madridu, maslinjake Harame, visoravni Brunete, ruševine Belćitea i prelazak reke Ebro — stoji paralelna, podjednako dramatična istorija pisane reči, frontovskog novinarstva i arhivske dokumentacije. Oko 1.900 jugoslovenskih interbrigadista nisu bili samo borci sa puškom u ruci; među njima su se nalazili studenti Beogradskog, Zagrebačkog i Ljubljanskog univerziteta, radnički publicisti, grafičari, prevodioci, pravnici i književnici koji su od prvih dana u bazi u Albaseteu (Albacete) do poslednjih dana u francuskim internacijskim logorima stvarali izuzetno bogat korpus periodike, ratnih dnevnika, operativnih izveštaja i memoarske građe.

Rekonstrukcija te pisane zaostavštine otkriva kako je u uslovima rovovskog rata, nestašice papira, neprekidnih artiljerijskih udara i kasnije logorske izolacije iza bodljikave žice funkcionisala informativna, kulturna i dokumentaciona mreža jugoslovenskih španskih boraca. Istovremeno, sudbina samih arhivskih fondova — od evakuacije iz Barselone 1939. godine, preko skrivanja u francuskim logorima i transporta u Moskvu, do višedecenijskog prikupljanja građe u okviru Udruženja španskih boraca u Beogradu i izrade petotomnog zbornika *Španija 1936–1939* — predstavlja prvorazredno poglavlje evropske arhivistike dvadesetog veka.

Frontovska štampa i informativni rad u jedinicama

Odmah po formiranju prvih internacionalnih jedinica u jesen 1936. godine, politički komesarijati brigada i bataljona postavili su izdavanje frontovskih listova i biltena kao jedan od ključnih zadataka. U jedinicama u kojima su se borili ljudi različitih maternjih jezika — od španskog, francuskog i nemačkog do srpskohrvatskog, slovenačkog, češkog i bugarskog — štampa na maternjem jeziku imala je trostruku ulogu: informisanje o vojno-političkoj situaciji na frontovima Republike i u svetu, obrazovno-kulturni rad sa borcima (uključujući opismenjavanje i učenje španskog jezika) i beleženje ratnog puta pojedinih četa i bataljona.

Jugoslovenski dobrovoljci su bili posebno zastupljeni u Bataljonu "Dimitrov" (osamnaesti bataljon XV internacionalne brigade, kasnije u sastavu 129. internacionalne brigade), Bataljonu "Đuro Đaković", Bataljonu "Masarik" i u slovenskim baterijama teške artiljerije ("Kolarov", "Stjepan Radić", "Matija Gubec", "Roza Luksemburg"). U svakoj od tih formacija postojao je kulturno-prosvetni odbor i redakcija četnog ili bataljonskog lista.

List "Dimitrovac" i bataljonska periodika na frontu

Najznačajnije i najredovnije glasilo jugoslovenskih i balkanskih dobrovoljaca u Španiji bio je list Dimitrovac, organ Bataljona "Dimitrov", koji je počeo da izlazi u proleće 1937. godine, neposredno nakon teških borbi na Harami. List je uređivan i štampan na srpskohrvatskom jeziku (uz povremene priloge na slovenačkom, bugarskom i češkom jeziku), a u njegovom uređivanju i pisanju priloga učestvovali su Veljko Vlahović, Ratko Pavlović Ćićko, Vladimir Čopić, Blagoje Parović, Mirko Horvat, Ivan Regent i brojni drugi borci.

Tehnički uslovi u kojima je nastajao *Dimitrovac* svedoče o izuzetnoj snalažljivosti frontovskih grafičara. Prvi brojevi kucani su na pisaćim mašinama bez naših dijakritičkih znakova i umnožavani na ručnom šapirografu (geštetneru) u zemunicama ili seoskim kućama neposredno iza linije fronta u Morati de Tahunji (Morata de Tajuña) i oko Gvadalahare. Kasnije, kada je XV odnosno 129. brigada raspolagala pokretnom poljskom štamparijom ili kada su urednici uspevali da koriste štamparske prese u Madridu, Valensiji i Barseloni, *Dimitrovac* je izlazio u pravom tipografskom slogu, ilustrovan crtežima i linorezima samih boraca.

Sadržaj *Dimitrovca* i srodnih listova u Bataljonu "Đuro Đaković" obuhvatao je:

Operativne hronike i analize bitaka: Detaljni opisi odbrane položaja na Harami u februaru 1937, juriša kod Viljanueve de la Kanjade (Villanueva de la Cañada) tokom bitke kod Brunete u julu 1937, uličnih borbi u Belćiteu i Kintu (Quinto) u avgustu i septembru 1937, kao i zimskih operacija u Teruelu i na aragonskom frontu 1938. godine.
Nekrologe i biografije palih drugova: Neposredno nakon pogibije Blagoja Parovića kod Viljanueve de la Kanjade (6. jula 1937), Miljenka Cvitkovića, Boža Bilića Marjana, Mijata Maškovića i stotina drugih dobrovoljaca, u frontovskim listovima su objavljivani prvi biografski zapisi i svedočenja očevidaca o poslednjim trenucima boraca. Ti tekstovi su kasnije postali nezamenljiv primarni izvor za rekonstrukciju sudbina poginulih.
Vesti iz Kraljevine Jugoslavije: Posebna rubrika bila je posvećena prilikama u zemlji — radničkim štrajkovima, studentskim demonstracijama u Beogradu i Zagrebu protiv profašističke politike vlade Milana Stojadinovića, protestima protiv Konkordata i policijskim progonima porodica španskih boraca.
Književne i dokumentarne priloge: Pesme, kratke reportaže iz španskih sela u kojima su borci pomagali seljacima u žetvi i obnovi škola, kao i prevode stihova Federika Garsije Lorke, Antonija Maćada i Rafaela Albertija.

Pored *Dimitrovca*, jugoslovenski dobrovoljci su redovno sarađivali i u centralnom glasilu Internacionalnih brigada Volontaire de la Liberté (*Dobrovoljac slobode*), koje je izlazilo u Madridu i Barseloni na više evropskih jezika, kao i u publikacijama Komesarijata Internacionalnih brigada koje je u Madridu i Albaseteu organizovao i uređivao među ostalima i Vladimir Čopić (pod pseudonimom Senjko).

Književna i izdavačka delatnost tokom rata (1937–1938)

Izdavačka delatnost jugoslovenskih dobrovoljaca u Španiji nije se ograničavala samo na rovovske biltene i zidne novine. U periodu između leta 1937. i jeseni 1938. godine, u Barseloni, Valensiji i Madridu objavljeno je više zasebnih brošura, spomenica i zbornika na jezicima naroda Jugoslavije.

Među tim publikacijama posebno mesto zauzimaju spomen-izdanja posvećena Blagoju Paroviću i Đuri Đakoviću, kao i dvojezične (špansko-srpskohrvatske) brošure o učešću Jugoslovena u odbrani Madrida i na aragonskom frontu. U pripremi ovih izdanja ključnu ulogu imali su Božidar Maslarić, Veljko Vlahović, Lazar Latinović, Gojko Nikoliš, Koča Popović i August Cesarec, koji je 1937. godine boravio u Republikanskoj Španiji i na osnovu neposrednih razgovora sa borcima u bazi u Albaseteu i na frontovima napisao svoju čuvenu knjigu reportaža *Španjolski susreti* (objavljenu 1938. godine).

Istovremeno, preko ilegalnih kanala u Parizu (gde je delovao Komitet za pomoć španskim borcima i gde su radili Rodoljub Čolaković, Sreten Žujović, Prežihov Voranc i Lazar Latinović), kao i preko jugoslovenskih iseljeničkih organizacija u Sjedinjenim Američkim Državama, Kanadi, Argentini i Belgiji, pisma i izveštaji sa španskog fronta stizali su do čitalaca širom sveta. Listovi jugoslovenske emigracije u Severnoj i Južnoj Americi — poput *Slobodne reči* u Pitsburgu, *Borbe* u Torontu ili *Narodnog glasa* — redovno su prenosili spiskove ranjenih i poginulih, apele za prikupljanje sanitetskog materijala i opširne reportaže koje su slali sami interbrigadisti.

U samoj Kraljevini Jugoslaviji, uprkos strogoj cenzuri i Zakonu o zaštiti države, vesti iz Španije prodirale su kroz legalnu i polulegalnu naprednu štampu, studentske časopise (*Student*, *Mlada kultura*, *Naša stvarnost*, *Izraz*, *Književni savremenik*) i ilegalni *Proleter*. Svako pismo koje je sa španske adrese (najčešće preko posredničkih poštanskih fahova u Parizu ili Marseju) stizalo u Beograd, Zagreb, Ljubljanu, Split, Cetinje ili Kragujevac prepisivano je u desetinama primeraka i čitano na studentskim i radničkim sastancima.

Fenomen logorske štampe i "logorskog univerziteta" u Francuskoj (1939–1941)

Nakon povlačenja Internacionalnih brigada sa fronta u jesen 1938. godine i pada Katalonije u januaru i februaru 1939. godine, oko 550 preživelih jugoslovenskih boraca prešlo je francusku granicu i našlo se u internacijskim logorima na jugozapadu Francuske — najpre na peščanim plažama Sent Siprijena (Saint-Cyprien) i Arželes-sir-Mera (Argelès-sur-Mer), a potom u barakama logora Gurs (u podnožju Pirineja) i u kaznenom logoru Verne d'Ariže (Le Vernet d'Ariège).

Upravo u tim logorima, iza višestrukih redova bodljikave žice i pod stražom francuskih žandarma i kolonijalnih trupa, nastao je jedan od najfascinantnijih kulturnih i dokumentacionih fenomena u istoriji Španskog građanskog rata: logorska štampa i obrazovni sistem jugoslovenskih interbrigadista.

U logoru Gurs, gde je u "ilotima" (izolovanim blokovima baraka) bilo smešteno više stotina Jugoslovena, već u proleće 1939. godine formiran je kulturno-prosvetni komitet. Bez štamparskih mašina, sa oskudnim zalihama papira, mastila i boja koje su u logor doturane preko francuskih antifašista, Komiteta za pomoć i Crvenog krsta, jugoslovenski logoraši su pokrenuli čitav niz listova, biltena i stručnih skripti:

Naš glas i Bilten jugoslovenske grupe u Gursu: Informativno-politička i kulturna glasila koja su izlazila rukopisno ili umnožavana na ručnom šapirografu, sa kaligrafski ispisanim naslovima i bogatim ilustracijama u boji.
Zidne novine po barakama: Svaka baraka imala je svoju redakciju zidnih novina na kojima su svakodnevno objavljivani pregledi vesti (slušanih na skrivenom radio-aparatu), istorijski eseji, karikature, satirični prilozi o logorskoj svakodnevici i rasprave o vojnoj taktici.
Stručna i obrazovna izdanja ("Logorski univerzitet"): U Gursu i Verneu organizovano je više od trideset kurseva — od opšteg obrazovanja, matematike, fizike i geografije, preko kurseva stranih jezika (španski, francuski, ruski, nemački, engleski), do vojnostručnih predavanja iz taktike partizanskog ratovanja, artiljerije, inženjerije, topografije i sanitetske službe. Predavači su bili nekadašnji komandanti bataljona, inženjeri, lekari i studenti (Ivan Gošnjak, Koča Popović, Kosta Nađ, Peko Dapčević, Gojko Nikoliš, Dragiša Luković, Lazar Udovički i drugi), a za potrebe polaznika ručno su prepisivani udžbenici i priručnici.
Rad Komisije za istoriju jugoslovenskih dobrovoljaca u Gursu: Posebno je značajno da su jugoslovenski interbrigadisti već u logoru Gurs 1939. i 1940. godine osnovali sopstvenu Istorijsku komisiju. Zadatak komisije bio je da, dok su sećanja još sveža i dok su preživeli borci na okupu, sistematski popiše sve poginule, ranjene i preživele Jugoslovene po jedinicama, rekonstruiše spiskove četa i bataljona i prikupi pisana svedočenja o svakoj velikoj bici. Mnogi od tih logorskih zapisnika, sačuvani u duplim dnom kofera ili izneti iz logora preko francuskih prijatelja, postali su temelj posleratne evidencije Udruženja španskih boraca.

Pregled glavnih publikacija, biltena i arhivskih fondova

U sledećoj tabeli prikazan je sistematizovani pregled najvažnijih glasila, dokumentacionih celina i arhivskih fondova u kojima se čuva građa o jugoslovenskim dobrovoljcima u Španskom građanskom ratu:

List "Dimitrovac" (1937–1938) — Organ Bataljona "Dimitrov" (XV i 129. internacionalna brigada); izlazio na frontovima Harame, Brunete, Aragona i Levanta; primarni izvor za borbeni put bataljona i biografije poginulih boraca.
Frontovski bilteni Bataljona "Đuro Đaković" i artiljerijskih baterija (1937–1938) — Četni i bataljonski listovi, operativni dnevnici i zidne novine slovenačkih, hrvatskih, srpskih i crnogorskih boraca na frontovima Aragona, Teruela i Ebra.
Logorski listovi u Francuskoj ("Naš glas", "Bilten", 1939–1941) — Rukopisna i šapirografisana glasila nastala u logorima Sent Siprijen, Gurs i Verne d'Ariže, uključujući radove Istorijske komisije logoraša.
Arhiv Internacionalnih brigada (RGASPI, Moskva — Fond 545) — Centralna arhiva Komesarijata i štabova Internacionalnih brigada u Albaseteu i Barseloni, evakuisana 1939. godine; sadrži kadrovske dosijee, spiskove boraca, sanitetske kartone i komplete frontovske štampe.
Arhiv Jugoslavije i Vojnoistorijski institut (Beograd) — Zbirke dokumenata CK KPJ, fondovi Udruženja španskih boraca Jugoslavije, policijski kartoni Kraljevine Jugoslavije o praćenju dobrovoljaca i originalna svedočenja preživelih interbrigadista.
Zbornik "Španija 1936–1939" (tomovi I–V, Beograd, 1971) — Kapitalna petotomna edicija u izdanju Vojnoizdavačkog zavoda i Inicijativnog odbora španskih boraca, koja obuhvata preko 2.500 stranica ratnih sećanja, dokumenata i kompletan registar dobrovoljaca.
Opšti arhiv Španskog građanskog rata u Salamanki (Centro Documental de la Memoria Histórica) — Španski državni arhiv u kojem se čuvaju vojne evidencije Republikanske armije, bolničke knjige i dokumentacija međunarodnih jedinica.

Sudbina arhiva Internacionalnih brigada i rad Udruženja španskih boraca

Pitanje kako su sačuvani originalni dokumenti o jugoslovenskim dobrovoljcima u Španiji predstavlja pravu istorijsku dramu. U bazi Internacionalnih brigada u Albaseteu, a kasnije u Barseloni, funkcionisalo je Odeljenje za kadrove i evidenciju (u čijem je radu za jugoslovensku sekciju učestvovao niz istaknutih boraca, uključujući Veljka Vlahovića, Vlajka Begovića i Karlo Mrazovića). Za svakog dobrovoljca koji je prošao kroz regrutni centar u Figeresu (Figueres) i Albaseteu otvaran je lični karton sa podacima o imenu (stvarnom ili ratnom pseudonimu), godini i mestu rođenja, zanimanju, političkoj pripadnosti, datumu dolaska u Španiju, rasporedu po jedinicama, ranjavanjima i karakteristikama sa fronta.

Kada je krajem januara 1939. godine postalo jasno da će Barselona pasti pred ofanzivom Frankovih trupa i italijanskog ekspedicionog korpusa, Komesarijat Internacionalnih brigada organizovao je hitnu evakuaciju celokupne arhive. Desetine sanduka sa ličnim dosijeima, operativnim dnevnicima brigada, fotografskim negativima i kompletima frontovskih novina prebačene su kamionima preko Pirineja u Francusku, odakle su diplomatskim i partijskim kanalima otpremljene u Moskvu, u arhiv Kominterne (danas Ruski državni arhiv socijalno-političke istorije — RGASPI, Fond 545).

Drugi deo građe ostao je kod samih boraca u francuskim logorima. Prilikom organizovanja tajnog povratka u Jugoslaviju tokom 1940. i 1941. godine — preko ilegalnih punktova u Marseju, Parizu, Lajpcigu, Beču i Gracu do Zagreba i Beograda — borci nisu mogli da nose obimne spise zbog stalnih pretresa Gestapoa i specijalnih policija. Zbog toga su mnogi logorski rukopisi, crteži, fotografije i spiskovi povereni na čuvanje francuskim porodicama u okolini Gursa i Vernea ili sakriveni u Parizu, odakle su tek nakon završetka Drugog svetskog rata, 1945. i 1946. godine, preneti u Beograd.

Po oslobođenju Jugoslavije 1945. godine, preživeli španski borci — od kojih su četvorica komandovala armijama Jugoslovenske armije u završnim operacijama za oslobođenje zemlje (Koča Popović, Peko Dapčević, Kosta Nađ i Petar Drapšin), dok su desetine zauzimale najviše vojne, diplomatske i društvene dužnosti — osnovali su Udruženje španskih boraca Jugoslavije. Jedan od prvih i najvažnijih zadataka Udruženja bilo je sistematsko prikupljanje arhivske građe i utvrđivanje tačnog broja i identiteta svih jugoslovenskih dobrovoljaca.

Taj posao bio je izuzetno složen iz više razloga:

Ratni pseudonimi i izmenjena imena: Zbog ilegalnog prelaska granica i zaštite porodica u Kraljevini Jugoslaviji od policijske represije, stotine dobrovoljaca su se u Španiji prijavljivale pod lažnim imenima (npr. Vladimir Čopić kao *Vladimir Ivanović Senjko*, Karlo Mrazović kao *Karlo Ortega*, Milan Blagojević kao *Petar Križanić*, Vojo Todorović kao *Samuel Lerer*, Ivan Rukavina kao *Ivo Vladić*).
Višestruki pravci dolaska: Oko trećine dobrovoljaca stiglo je direktno iz Jugoslavije (studenti, radnici, seljaci), dok su dve trećine došle iz ekonomske i političke emigracije — rudari iz Belgije i Francuske, radnici iz SAD, Kanade i Argentine, kao i politički emigranti iz SSSR-a i Čehoslovačke. Mnogi od njih su u španskim spisima vođeni u francuskim, kanadskim ili američkim jedinicama (poput Bataljona "Abraham Linkoln" ili kanadskog Bataljona " Makenzi-Papino").
Visoki gubici u Španiji i NOB-u: Od oko 1.900 jugoslovenskih dobrovoljaca, blizu 600 je poginulo na bojištima u Španiji, a još oko 130 je palo u Narodnooslobodilačkoj borbi u Jugoslaviji i u francuskom Pokretu otpora od 1941. do 1945. godine. Za mnoge čete koje su pretrpele teške gubitke na Harami, Bruneti ili Ebru preživelo je svega nekoliko svedoka.

Zahvaljujući višegodišnjem radu Istorijske komisije Udruženja španskih boraca, na čijem su čelu bili Veljko Vlahović, Lazar Latinović, Otmar Kreačić, Gojko Nikoliš, Vlajko Begović i brojni saradnici, 1971. godine u Beogradu je objavljen monumentalni petotomni zbornik Španija 1936–1939. Peta knjiga ovog zbornika donela je verifikovani spisak sa biografskim podacima za više od 1.770 boraca — upravo onu istorijsku evidenciju na kojoj se temelji i pretraživa digitalna baza podataka ovog portala.

Značaj digitalizacije i uputstvo za istraživače

U savremenoj istoriografiji dvadeset prvog veka, arhivska građa o jugoslovenskim španskim borcima doživljava novu revalorizaciju. Digitalizacija fondova u Moskvi (RGASPI), Salamanki i Beogradu, kao i otvaranje digitalnih arhiva internacionalnih brigada u Madridu, Barseloni, Parizu i Njujorku (ALBA — *Abraham Lincoln Brigade Archives*), omogućili su ukrštanje podataka koje ranije nije bilo izvodljivo.

Istraživačima, potomcima boraca i studentima istorije koji koriste portal YU Interbrigade preporučujemo sledeći metodološki postupak prilikom traganja za podacima o pojedinim dobrovoljcima:

Pretraga u elektronskom registru: U sekciji Spisak španskih boraca moguće je pretraživati bazu od 1.778 evidentiranih dobrovoljaca prema prezimenu, imenu oca, mestu rođenja, zanimanju ili zemlji iz koje je dobrovoljac došao u Španiju.
Provera biografskih dosijea: Za četrdeset sedam najistaknutijih komandanata, političkih komesara, lekara i narodnih heroja u sekciji Biografije dostupne su proširene studije koje prate njihov put od predratnog revolucionarnog pokreta, preko španskih bojišta i francuskih logora, do učešća u Narodnooslobodilačkoj borbi.
Kontekstualizacija prema hronologiji i vodiču: Ukoliko je u evidenciji borca navedena jedinica (npr. Bataljon "Dimitrov", Bataljon "Đuro Đaković", 129. brigada ili artiljerijski divizion "Kolarov") i mesto ranjavanja ili pogibije, tačan prostorni i taktički okvir operacije može se pronaći u sekciji Hronologija i u Istorijskom vodiču.

"Naši listovi u rovovima Harame i iza bodljikave žice Gursa nisu bili samo novine; bili su dokaz da fašizam može opkoliti ljude, ali ne može zarobiti njihovu misao, solidarnost i pamćenje." Iz zapisa Istorijske komisije jugoslovenskih dobrovoljaca u logoru Gurs, 1939.